Με το Brent να έχει κινηθεί κοντά στα 103 δολάρια το βαρέλι στο τέλος της εβδομάδας και την κρίση στη Μέση Ανατολή να διατηρεί την αγορά πετρελαίου σε αναταραχή, ένα σενάριο που πριν από μερικούς μήνες έμοιαζε μακρινό αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα. Τι θα συμβεί εάν η σύγκρουση ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν δεν τελειώσει σύντομα και εξελιχθεί σε μια πολυετή κρίση, όπως συνέβη με τον πόλεμο Ρωσίας και Ουκρανίας;
Η πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Περισσότερα από τεσσεράμισι χρόνια αργότερα, ο πόλεμος συνεχίζεται και βρίσκεται πλέον στο πέμπτο έτος του, έχοντας στο μεταξύ αλλάξει σε μεγάλο βαθμό τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης. Η σημερινή σύγκρουση με το Ιράν είναι πολύ νεότερη. Ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026, όταν ΗΠΑ και Ισραήλ εξαπέλυσαν επιθέσεις κατά του Ιράν, και βρίσκεται ήδη στον έβδομο μήνα της, παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες για εκεχειρία και διαπραγματεύσεις.
Οι δύο πόλεμοι έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η εμπειρία της Ουκρανίας δείχνει, ωστόσο, πόσο δύσκολο είναι να προβλεφθεί η διάρκεια μιας σύγκρουσης και πόσο διαφορετικές γίνονται οι οικονομικές συνέπειες όταν ένα αρχικό σοκ παρατείνεται για χρόνια.
Στην περίπτωση της Μέσης Ανατολής, το ενεργειακό διακύβευμα είναι μεγάλο. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, μία από τις σημαντικότερες οδούς διακίνησης πετρελαίου στον κόσμο. Πριν από τον πόλεμο περνούσαν από εκεί περίπου 15 εκατ. βαρέλια αργού και ακόμη 5 εκατ. βαρέλια πετρελαϊκών προϊόντων ημερησίως, ποσότητες που αντιστοιχούν περίπου στο 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου.
Η μεγαλύτερη διαταραχή προσφοράς στην ιστορία της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) χαρακτηρίζει τη σημερινή κρίση ως τη μεγαλύτερη διαταραχή προσφοράς στην ιστορία της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου. Πριν από τον πόλεμο, περίπου 15 εκατ. βαρέλια αργού και ακόμη 5 εκατ. βαρέλια πετρελαϊκών προϊόντων περνούσαν καθημερινά από τα Στενά του Ορμούζ, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου.
Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν πόσο απέχει ακόμη η αγορά από την κανονικότητα. Σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία της Kpler που επικαλείται το Reuters, στις 17 Σεπτεμβρίου πέρασαν από τα Στενά μόλις τέσσερα εμπορικά πλοία, από έξι μία ημέρα νωρίτερα και έναντι μέσου όρου περίπου 16 πλοίων ημερησίως το προηγούμενο δεκαήμερο.
Η διαφορά αποτυπώνεται ακόμη καθαρότερα στις ποσότητες πετρελαίου. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του IEA, οι ροές μέσω του Ορμούζ διαμορφώθηκαν τον Αύγουστο κατά μέσο όρο στα 7,6 εκατ. βαρέλια ημερησίως, κατά 13,1 εκατ. βαρέλια χαμηλότερα από τα προπολεμικά επίπεδα. Από την έναρξη της σύγκρουσης, οι σωρευτικές απώλειες εξαγωγών μέσω των Στενών πλησιάζουν τα 2,8 δισ. βαρέλια.
Μέχρι πού θα μπορούσε να φτάσει το Brent
Με το Brent πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, οι εκτιμήσεις για το πού θα μπορούσε να φτάσει σε περίπτωση νέας επιδείνωσης στο Ορμούζ έχουν μεγάλο εύρος.
Η Goldman Sachs έχει τοποθετήσει ένα δυσμενέστερο σενάριο έως τα 120 δολάρια το βαρέλι, εάν ενταθούν οι επιθέσεις σε πλοία και οι διαταραχές στις μεταφορές πετρελαίου. Η Barclays έχει ανεβάσει τον πήχη στα 150 δολάρια, σε περίπτωση που οι σοβαροί περιορισμοί στις ροές μέσω του Ορμούζ διαρκέσουν για μήνες.
Ακόμη πιο ακραία είναι τα σενάρια που έχουν εξετάσει αναλυτές της Wood Mackenzie. Σε περίπτωση παρατεταμένης απώλειας περίπου 15 εκατ. βαρελιών ημερησίως από τις εξαγωγές του Κόλπου, έχει εκτιμήσει ότι το Brent θα μπορούσε να χρειαστεί να κινηθεί τουλάχιστον στα 150 δολάρια, χωρίς να αποκλείεται ακόμη και η περιοχή των 200 δολαρίων.
Πρόκειται πάντως για σενάρια και όχι για βασικές προβλέψεις. Για την Ελλάδα, μια παρατεταμένη άνοδος του πετρελαίου σε αυτά τα επίπεδα θα σήμαινε νέα πίεση σε βενζίνη και diesel, μεγαλύτερο κόστος στις μεταφορές και επιβάρυνση του πετρελαίου θέρμανσης ενόψει της έναρξης διάθεσής του στις 15 Οκτωβρίου. Και φυσικά, η επίδραση θα περνούσε σταδιακά και στο κόστος μεταφοράς και διανομής προϊόντων.
Πότε βλέπουν επιστροφή στην κανονικότητα IEA και EIA
Οι τελευταίες προβλέψεις των διεθνών οργανισμών δείχνουν ότι η αποκατάσταση των ενεργειακών ροών δεν θεωρείται πλέον υπόθεση λίγων εβδομάδων.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου θα διαμορφωθεί το 2026 στα 100,7 εκατ. βαρέλια ημερησίως, μειωμένη κατά 5,7 εκατ. βαρέλια σε σχέση με το 2025. Παράλληλα, μεταθέτει για το 2027 την πλήρη ανάκαμψη της παραγωγής των χωρών της Μέσης Ανατολής.
Ανάλογη εικόνα δίνει η αμερικανική Energy Information Administration. Στην τελευταία της πρόβλεψη εκτιμά ότι θα χρειαστεί έως το δεύτερο τρίμηνο του 2027 για να επιστρέψουν οι περισσότερες ροές παραγωγής και εμπορίου στα επίπεδα πριν από τη σύγκρουση. Για ορισμένους παραγωγούς του Περσικού Κόλπου θεωρεί πιθανό η παραγωγή να μην έχει αποκατασταθεί πλήρως ούτε τότε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Brent θα παραμείνει στα 103 δολάρια μέχρι το 2027. Η τιμή θα εξαρτηθεί από την πορεία της ζήτησης, την παραγωγή άλλων χωρών, τα διαθέσιμα αποθέματα και την εξέλιξη των ροών από τη Μέση Ανατολή. Δείχνει όμως ότι η περίοδος αναστάτωσης μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από μια πρόσκαιρη γεωπολιτική κρίση.
Τι έχει ήδη συμβεί στις ελληνικές αντλίες
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του υπουργείου Ανάπτυξης, η μέση πανελλαδική τιμή της αμόλυβδης 95 οκτανίων διαμορφώθηκε στα 2,188 ευρώ το λίτρο, όσο ακριβώς και η μέση τιμή του diesel κίνησης.
Ακόμη υψηλότερες είναι οι τιμές στα νησιά. Στις Κυκλάδες, η μέση τιμή της αμόλυβδης έφθασε τα 2,398 ευρώ το λίτρο και του diesel τα 2,348 ευρώ, ενώ στα Δωδεκάνησα διαμορφώθηκαν στα 2,299 και 2,263 ευρώ το λίτρο αντίστοιχα.
Με βάση τη σημερινή πανελλαδική μέση τιμή, ένα γέμισμα 50 λίτρων κοστίζει περίπου 109,40 ευρώ, τόσο για ένα βενζινοκίνητο όσο και για ένα πετρελαιοκίνητο όχημα. Στις Κυκλάδες, 50 λίτρα αμόλυβδης πλησιάζουν τα 120 ευρώ.
Από το ρεζερβουάρ στις τιμές των προϊόντων
Η δεύτερη διαδρομή μέσω της οποίας μια πολυετής πετρελαϊκή κρίση θα έφθανε στα ελληνικά νοικοκυριά είναι ο πληθωρισμός.
Το πετρέλαιο αποτελεί βασικό κόστος για μεταφορές, logistics, αγροτική παραγωγή και σειρά επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Οι επιχειρήσεις μπορούν να απορροφήσουν ένα μέρος μιας προσωρινής αύξησης. Όσο όμως η περίοδος υψηλών τιμών μεγαλώνει, περιορίζεται αυτή η δυνατότητα και αυξάνεται η πιθανότητα μέρος του κόστους να περάσει στις τιμές.
Για την ελληνική οικονομία, η διάρκεια της κρίσης έχει πρόσθετη σημασία λόγω των οδικών μεταφορών και του κόστους μεταφοράς προϊόντων προς τα νησιά. Αντίστοιχη πίεση μπορεί να δημιουργηθεί στον τουρισμό, στις αεροπορικές και ακτοπλοϊκές μεταφορές και σε δραστηριότητες στις οποίες τα καύσιμα αποτελούν σημαντικό μέρος του λειτουργικού κόστους.
Το πρώτο τεστ του χειμώνα στις 15 Οκτωβρίου
Πιο άμεση για τα νοικοκυριά είναι η έναρξη της περιόδου διάθεσης του πετρελαίου θέρμανσης στις 15 Οκτωβρίου.
Η περσινή περίοδος είχε ξεκινήσει με τιμές περίπου στην περιοχή των 1,10 με 1,13 ευρώ το λίτρο. Με βάση τα τρέχοντα δεδομένα στην αγορά αργού και προϊόντων, εάν το πετρέλαιο θέρμανσης έκανε «πρεμιέρα» σήμερα η τιμή του θα διαμορφωνόταν στα 2 ευρώ το λίτροκαι για το λόγο αυτό έχουν ήδη ανακοινωθεί κυβερνητικές παρεμβάσεις για τον περιορισμό της επιβάρυνσης.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι και εδώ η διάρκεια. Ένας χειμώνας υψηλών τιμών μπορεί να αντιμετωπιστεί με έκτακτα μέτρα και επιδόματα. Εάν όμως η διεθνής αγορά παραμείνει σε καθεστώς έντασης για μεγαλύτερο διάστημα, η ίδια πίεση θα επανέρχεται κάθε χειμερινή περίοδο.
Το κόστος περνά και στον κρατικό προϋπολογισμό
Η άνοδος των τιμών έχει ήδη ενεργοποιήσει παρεμβάσεις για τον περιορισμό του κόστους. Η κρατική επιδότηση στο diesel κίνησης συνεχίζεται τον Σεπτέμβριο, ενώ η κυβέρνηση έχει προχωρήσει σε νέο κύκλο μέτρων για τα καύσιμα.
Σε μια κρίση που διαρκεί λίγους μήνες, τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως προσωρινό ανάχωμα. Εάν όμως οι υψηλές διεθνείς τιμές αποκτήσουν μεγαλύτερη διάρκεια, αυξάνεται και το δημοσιονομικό κόστος της στήριξης.
Αυτό ήταν ένα από τα βασικά μαθήματα της ενεργειακής κρίσης μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η διάρκεια ανάγκασε τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να παρατείνουν και να προσαρμόσουν επανειλημμένα τα μέτρα στήριξης για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
